10-lecie Muzeum Kowalstwa w Wojciechowie

W dniu 21 listopada 2003 r. odbyły się uroczyste obchody 10 – lecia Muzeum Kowalstwa w Wojciechowie. Wśród zaproszonych gości, znaleźli się przedstawiciele władz, kowale, etnografowie, dyrektorzy biur turystycznych, przedstawiciele mediów oraz osoby które wniosły wkład w jego powstanie i funkcjonowanie.

Muzeum Kowalstwa swoją działalność rozpoczęło 29 maja 1993 r. Niewątpliwie duży wpływ na jego utworzenie miały organizowane w Wojciechowie w latach 1984, 1987 i 1992 konkursy kowalskie, które były kontynuacją podobnej imprezy zorganizowanej przez Bronisława Pietraka w Gutanowie w roku 1970.

Już w tamtych czasach kowalstwo było zaliczane do zawodów ginących. Brak opłacalności wykonywania zawodu spowodował, że kowale zamykali swoje kuźnie szukając innych źródeł dochodu. W dobie postępu technicznego malało zapotrzebowanie na tradycyjne usługi kowalskie polegające na kuciu koni, wytwarzaniu bądź remoncie narzędzi rolniczych, itp. Zmechanizowanie prac w gospodarstwach rolnych przyczyniło się do tego, że narzędzia takie jak konne brony, pługi, radła, żelazne wozy stawały się niepotrzebne i zajmowały tylko miejsce. Upadające kuźnie kryły w sobie pamiątki dawnych lat, unikatowe narzędzia, często zużyte i niepotrzebne, nosiły ślady spracowanych rąk kowala. Potomkowie mistrzów zawodowo nie zajmujący się kowalstwem, niejednokrotnie całe wyposażenia kuźni wyrzucali na złom. Dlatego konieczne stało się aby uratować przed złomowaniem i ocalić od zapomnienia to co zostało z tamtych lat.

Z drugiej strony zaś niewielka liczba kowali w Polsce wszelkimi sposobami starała się uratować swój zawód. Toteż chętnie przyjeżdżali na wojciechowskie konkursy. Imprezy te miały duże znaczenie dla integracji środowiska kowali. Spełniały również rolę edukacyjną, zwłaszcza kiedy w 1992 r. zmieniono ich nazwę na Ogólnopolskie Spotkania Kowali. Dzięki temu umożliwiono przyjazd do Wojciechowa kowalom, którzy ze względu na wiek lub stan zdrowia już nie kują ale mogą podzielić się cennymi doświadczeniami z młodszymi kolegami po fachu.

Podczas konkursów powstawały bardzo ciekawe prace. Wyroby kowalskie zachwycały licznie zgromadzoną na imprezach publiczność. Udostępnienie do oglądania tych wyrobów w czasie dłuższym, niż tylko podczas trzydniowych wystaw, towarzyszących konkursom wydawało się konieczne.

Tak właśnie powstał pomysł utworzenia w Wojciechowie Muzeum Kowalstwa, w którym turyści mogliby podziwiać kunszt kowalskich wyrobów a także zapoznać się z historią tego rzemiosła.

Ponieważ właśnie wtedy rozwiązano Scenę Ludową, która zorganizowała dwa pierwsze konkursy kowalskie w Wojciechowie, wyroby wykonane podczas tych imprez dzięki uprzejmości pań Zofii i Iwony Matysiak trafiły do Wojciechowa. Również Stowarzyszenie Twórców Ludowych przekazało wiele prac wykonanych podczas pierwszego konkursu kucia artystycznego w Gutanowie.

Duża, niewykorzystana sala na strychu XVI – wiecznej Wieży Ariańskiej, dawała możliwości utworzenia Muzeum, choć wtedy trudno było sobie wyobrazić, że może ona zmienić się w starą kuźnię i wystawę wyrobów kowalstwa artystycznego.

W 1992 roku Wiesław Czerniec Dyrektor Gminnego Ośrodka Kultury w Wojciechowie podjął starania o uzyskanie środków finansowych na utworzenie Muzeum.

Dzięki ogromnej pomocy ówczesnego pełnomocnika ministra do spraw twórczości ludowej Zdzisława Podkańskiego Ministerstwo Kultury i Sztuki przyznało środki na ten cel w kwocie 15.000 zł

Scenariusz ekspozycji napisały panie Sabina Dados i Danuta Powiłańska. Ideą było gromadzenie prac charakterystycznych dla danego artysty kowala.

W poszukiwaniu eksponatów Wiesław Czerniec odwiedził wiele miejsc związanych z kowalstwem, a także licznych, zaprzyjaźnionych kowali. Najlepsi mistrzowie z całej Polski zaangażowali się w wyposażanie powstającego Muzeum. Bronisław Cukier, Jacek Biernacik, Jan i Rajmund Turek, Henryk Grabowski, rodzina Gąsieniców Makowskich, Bronisław Pietrak oraz Roman Czerniec, chętnie przekazywali na cele Muzeum swoje wyroby oraz cenne pamiątki przeszłości. Stary miech kowalski, końcówkę miecha w kształcie głowy smoka, lampę oliwną, świecznik „Adam i Ewa w raju” oraz zachwycający wszystkich do dziś obraz „Scena z życia górali”, który stał się niejako symbolem Muzeum, gdyż widnieje on na pamiątkowym bilecie wstępu.

Tworząc muzeum zakupiono od Pani Reginy Grzypek z Konopnicy starą, zapomnianą kuźnię z warsztatem kowalskim, kowadłem i z całym wyposażeniem. Wiele przedmiotów, które niegdyś wykorzystywane były w pracy rolniczej i w gospodarstwach domowych pozyskano z okolicznych wsi. Liczne eksponaty zakupiono od Józefa Studziana z Bełżyc, Aleksandra Ozimka z Czajek oraz pana Kanadysa z Miłocina.

Obecnie Muzeum składa się z trzech części: Pierwsza to wystrój starej kuźni, z miechem kowalskim, paleniskiem, kowadłem i wieloma narzędziami wykorzystywanymi w zmaganiach z twardym i niewdzięcznym żelazem. W drugiej części zebrane są przedmioty, które kowal niegdyś wykonywał na potrzeby rolnictwa: motyki, topory, stary wóz, drewniane brony itp. Trzecia część to wystawa współczesnych wyrobów artystycznych wykonywanych tradycyjnymi technikami kowalskimi z zachowaniem cech regionu z jakiego dany kowal pochodzi.

Dzięki zapisowi w regulaminie mówiącemu, że wszystkie prace konkursowe wykonane podczas organizowanych przez Gminny Ośrodek Kultury w Wojciechowie Ogólnopolskich Spotkań Kowali, Ogólnopolskich Warsztatów Kowalskich oraz Ogólnopolskich Targów Sztuki Kowalskiej zostają w Muzeum Kowalstwa, zbiory z roku na rok stają się bogatsze i bardziej atrakcyjne. Przeważającą część stanowią prace polskie, ale w swoich zbiorach muzeum posiada również prace białoruskie i węgierskie. Wśród 900 eksponatów znajdują się kolekcje kutych krzyży, zestawów kominkowych, wieszaków, świeczników, podstawek na butelki, wiatrowskazów, szyldów reklamowych, lamp i żyrandoli.

Ogromny talent i wysokie umiejętności kowali biorących udział w wojciechowskich imprezach powoduje, że Muzeum posiada w swoich zbiorach ciekawe i niepowtarzalne prace, wykonane na wysokim poziomie artystycznym. Jest to zbiór unikatowy i bardzo cenny. I nie chodzi tu tylko o jego wartość materialną. Wielu wykonawców tych dzieł sztuki już nie żyje. Pozostawili oni jednak po sobie wspaniałe pamiątki – dowód swojego talentu i umiłowania zawodu.

Dla kowali którzy czynnie uprawiają swój zawód pozostawione w Muzeum wyroby są doskonałą formą promocji. Odwiedzający turyści dopiero tu dowiadują się, że obok ich miejscowości pracuje kowal u którego można zamówić zestaw kominkowy, świecznik czy inną wykonaną ręcznie rzecz.

Dzisiaj, przeważająca część społeczeństwa kojarzy kowala jedynie z podkuwaniem koni. Nasze muzeum udowadnia jak wiele narzędzi i przedmiotów codziennego użytku powstawało niegdyś w kuźni. Zebrane tu wyroby niosą świadectwo ciężkiej pracy kowala, jego artyzmu i wielkich umiejętności.

Muzeum spełnia również ogromną rolę w edukacji regionalnej, pobyt w nim to lekcja historii kowalstwa polskiego, jego przeobrażeń i zanikających tradycji. Dla ludzi starszych, zgromadzone przedmioty to relikty przeszłości. Często ze łzą w oku wspominają że ich ojciec czy dziadek używali wielu eksponowanych narzędzi. Dla dzieci wasąg zawieszony u góry to z pewnością łóżko kowala, a brona to trochę dziwny wieszak na ubrania. Rolą Muzeum jest to, aby choć w małej części uświadomić młodemu pokoleniu jak żyło się dawniej, kiedy jeszcze nie było komputerów, a ulubioną zabawą dzieci była gra w hacele.

W ciągu 10 lat działalności Muzeum odwiedziło ok. 50 000 osób. Mając na uwadze fakt, że gmina Wojciechów liczy ok. 6000 mieszkańców, uważamy to za duży sukces.

Przychylając się do pragnień turystów odwiedzających nasze Muzeum życzymy sobie, aby nigdy nie zabrakło ludzi, którzy z twardego i niewdzięcznego żelaza będą wyczarowywać te piękne przedmioty, i aby kowalstwo już wkrótce przestało być zaliczane do zawodów ginących.